Natuursteen zelf leggen Situatie S1
Een natuurstenen terras leggen op volle grond
Het gewone tuinterras, achter het huis of midden in de tuin. U graaft uit, bouwt laag voor laag een bodem op die het gewicht draagt en het water doorlaat, en legt daar de tegels in. Zwaar werk, maar geen moeilijk werk — als u de volgorde aanhoudt.
De opbouwWat u nodig heeftStap voor stapVeelgemaakte foutenVeelgestelde vragen
Deze pagina is voor u als
- U legt een terras in de tuin, op grond waar u in mag graven.
- Er komt alleen loopverkeer en tuinmeubilair op, geen auto.
- U kiest terrastegels van 3 cm dik. Dunnere vloertegels (1,2 cm) horen binnen.
Kijk ergens anders als
- Ligt het terras op een dak, balkon of garage? Dan mag u niet graven. Lees: terras of balkon op tegeldragers
- Komt er een auto op? Dat is een andere constructie. Lees: oprit of parkeerplek
- Gaat het om een smal pad of losse stapstenen? Lees: tuinpad en stapstenen
De opbouw
Wat ligt waar?
Van boven naar beneden ligt er ongeveer 30 cm opbouw onder uw voeten. De pijl geeft het afschot aan: het terras loopt een klein beetje af, altijd van de gevel weg.
De nummers in de tekening verwijzen naar deze lijst.
- De terrastegel (3 cm)
De steen zelf. U legt hem niet strak tegen de buurtegel aan, maar laat er 3 tot 5 mm ruimte tussen. Die ruimte heet de voeg en vult u helemaal aan het eind. - Het legbed: split (NL) of stabilisé (BE)
Het bedje waar de tegel in komt te liggen en waarmee u hem waterpas krijgt. In Nederland is dat 3 tot 5 cm split 0/5 — fijn gebroken steentjes, per big bag bij de bouwmarkt. In België werkt men met 8 tot 10 cm stabilisé: een half-droog mengsel van zand en cement dat na het leggen uithardt. - De draaglaag: gebroken puin 0/31,5 (20 cm)
Dit is de laag die het werk doet. Gebroken puin is bouwpuin in korrels van heel fijn tot 31,5 mm; juist die mengeling haakt in elkaar en blijft liggen. Breng het in twee lagen van 10 cm aan en ga over elke laag met een trilplaat (te huur, ongeveer € 40 per dag). - Uw eigen ondergrond
De tuingrond die overblijft nadat u heeft uitgegraven. Woont u op klei of veen — grote delen van Nederland — dan zakt die grond nog jaren na. Verdicht hem daarom extra en wees niet zuinig met de puinlaag erboven.
De fout die wij het vaakst zien: te weinig uitgraven.
Zonder die 20 cm verdicht puin ligt uw terras na één natte winter golvend. Opnieuw beginnen kost meer dan goed beginnen.
Voorbereiden
Wat heeft u nodig?
Materiaal dat wij verkopen is gelinkt onderaan deze pagina. De rest haalt u bij de bouwmarkt of de bouwmaterialenhandel; de juiste naam staat erbij.
Materiaal en hoeveelheid
- Terrastegels van 3 cm
het oppervlak plus 10% voor zaagverlies; bij een Romeins verband 15% - Gebroken puin 0/31,5
0,2 m³ per m², plus een kwart extra omdat het inklinkt bij het verdichten - Split 0/5 (Nederland) of stabilisé (België)
split: 0,05 m³ per m² · stabilisé: 0,1 m³ per m² - Geotextiel (worteldoek)
het oppervlak plus 10% voor de overlap - Opsluitbanden of boordstenen
de lengte van alle vrije randen, dus niet langs de gevel. Van beton uit de bouwmarkt, of in dezelfde steen als uw terras: onze travertin opsluitband van 20 × 100 × 6 cm - Betonmortel voor de voet en de steunrug
kant-en-klaar uit de zak: reken op 35 tot 45 kg per meter band - Voegmateriaal
inveegzand of een waterdoorlatende voegmortel voor een los bed; cementgebonden voegmortel alleen op stabilisé - Impregneermiddel
één behandeling na het voegen
Gereedschap
- Schop, spade en kruiwagen
- Trilplaat (huren, ongeveer € 40 per dag)
- Piketten, koordlijn en een rolmaat van minstens 5 meter
- Rei van 2 meter en twee rechte buizen of latten als geleider
- Waterpas van minstens 60 cm
- Rubberhamer
- Haakse slijper met diamantschijf, of een natte steenzaag
- Bezem, handschoenen, kniebeschermers en een stofbril
Rekenvoorbeeld: een terras van 4 × 5 meter
Twintig vierkante meter, tegen de achtergevel, in Nederland op split.
- Tegels
- 20 m² + 10% = 22 m²
- Uit te graven grond
- 20 m² × 0,30 m = 6 m³ — reken op een container van 6 m³ of zeven tot acht ritten met een aanhanger
- Gebroken puin
- 20 × 0,2 = 4 m³, bestel 5 m³ (ongeveer 8 ton)
- Split
- 20 × 0,05 = 1 m³ (ongeveer 1,5 ton, één big bag)
- Geotextiel
- 22 m²
- Opsluitband
- 4 + 5 + 4 = 13 meter (de gevelzijde heeft er geen nodig)
- Hoogteverschil door afschot
- 4 m diep × 1,5 cm = 6 cm lager aan de tuinkant
Het gewicht van de tegels zelf: 22 m² × 75 kg = ruim 1.600 kg. Dat komt op pallets, en een pallet komt niet door de tuinpoort. Bedenk vooraf waar ze kunnen staan.
Vóór u begint
Welk legpatroon?
Het patroon bepaalt waar u begint en hoeveel u zaagt. Dit zijn de patronen die bij deze situatie passen; op de pagina over legpatronen staat van elk hoe u het uitzet en legt.
Het werk
Stap voor stap
10 stappen, in deze volgorde. Na de meeste stappen staat een controle: ga pas verder als die klopt. De voorbereiding — opmeten, de oude vloer eruit, gereedschap, weer — geldt voor elk project en staat op de hoofdpagina.
-
Zet het terras uit
Begin bij de gevel: dat is de enige lijn die al vaststaat. Sla op elke hoek een piket in de grond, maar zet die piketten een halve meter buiten het terras. Zo staan ze niet in de weg als u gaat graven en blijven uw lijnen de hele klus hangen.
Span koord tussen de piketten. Controleer de hoek bij de gevel met de 3-4-5-regel: meet 3 meter langs de ene lijn, 4 meter langs de andere, en de afstand tussen die twee punten moet precies 5 meter zijn. Klopt dat niet, dan is uw hoek niet haaks en eindigt u met scheve snijstukken.
Zet het koord meteen op de hoogte van de bovenkant van de tegels, en laat het 1,5 cm per meter zakken naarmate u verder van de gevel komt. Dat is het afschot. Houd de bovenkant van het terras bij de achterdeur een paar centimeter onder de dorpel, zodat regenwater nooit naar binnen kan lopen.
Controle. Meet de twee diagonalen van het uitgezette vlak. Zijn ze even lang, dan is het een zuivere rechthoek.
- De gevel
Uw vaste lijn. Alles wordt van hieruit gemeten. - De piketten
Een halve meter buiten de hoek, zodat ze blijven staan tijdens het graven. - De koordlijn
Geeft de rand én de hoogte van de bovenkant van de tegels aan. - De 3-4-5-controle
Drie meter langs de ene lijn, vier langs de andere: daartussen hoort precies vijf meter te zitten. - Het afschot
Anderhalve centimeter per meter, van de gevel af. Op vier meter diepte is dat zes centimeter.
- De gevel
-
Graaf uit tot op vaste grond
Graaf het hele vlak uit tot 30 cm onder de bovenkant van uw koordlijn — en ga aan elke vrije kant 15 cm verder dan het terras, want de opsluitband heeft ook ruimte nodig. In België, met een dikkere laag stabilisé, graaft u 33 tot 35 cm.
De bodem van de put volgt hetzelfde afschot als het terras. Graaft u vlak uit en maakt u het afschot pas in het split, dan wordt die laag aan één kant veel te dik.
Komt u op zwarte, losse teelaarde of op een opgehoogde laag uit, graaf dan door tot de grond vast en lichter van kleur wordt. Losse grond blijft zakken, wat u er ook op legt.
Controle. Steek een rolmaat van het koord naar de bodem: overal 30 cm, met het afschot mee.
-
Verdicht de bodem en leg het geotextiel
Ga één keer met de trilplaat over de kale bodem. Rol daarna het geotextiel uit, met de banen 10 tot 20 cm over elkaar en aan de randen een stukje omhoog. Dat doek houdt de puinlaag en de tuingrond uit elkaar: zonder doek werkt de grond zich in een paar jaar tussen het puin en verliest de laag zijn draagkracht.
Woont u op klei of veen — een groot deel van Nederland — dan zakt de ondergrond nog jaren na. Wees daar royaal: liever 25 cm puin dan 20.
-
Zet de opsluitbanden
De opsluitband is de rand die het hele pakket bij elkaar houdt. Zonder rand schuift het split naar buiten en zakken de buitenste tegels weg.
Zet de banden in een bedje aardvochtig beton — beton dat net genoeg water heeft om er een bal van te kneden — en trek aan de tuinkant een schuine steunrug van hetzelfde beton omhoog tot halverwege de band. De bovenkant van de band komt een centimeter onder de bovenkant van de tegels, zodat het water eroverheen wegloopt en u hem niet ziet.
Controle. Leg de waterpas op de band: hij volgt het koord, inclusief het afschot.
- De opsluitband
Houdt het legbed op zijn plaats. Een centimeter lager dan de tegel. - De steunrug
Een wig van aardvochtig beton aan de tuinkant, tot halverwege de band. - De puinlaag
Loopt door tot tegen de betonvoet van de band. - De tuin
Hier vult u na het uitharden weer aan met aarde of gras.
- De opsluitband
-
Breng het puin aan in twee lagen
Stort 10 cm gebroken puin, verdeel het met de hark en ga er twee keer kruislings met de trilplaat overheen. Daarna de tweede laag van 10 cm, weer twee keer. Eén laag van 20 cm ineens lijkt sneller, maar de trilplaat verdicht alleen de bovenste tien centimeter.
Maak het puin licht vochtig met de tuinslang als het stoft: vochtig puin verdicht beter. De laag is goed als u erop kunt lopen zonder een voetafdruk achter te laten.
Controle. Meet van het koord naar het puin: er hoort nu nog 7 tot 8 cm ruimte te zijn — het legbed plus de tegel.
-
Maak het legbed en rei het af
In Nederland: leg twee rechte buizen in het split, op de juiste hoogte en met het afschot mee. Vul op met split, en trek een rei over de twee buizen naar u toe. Wat achterblijft is een strak bed van 3 tot 5 cm. Haal de buizen eruit, vul de gootjes met de hand en loop daarna niet meer over het afgereide bed.
In België: meng stabilisé (zand met cement, ongeveer 150 kg cement per kubieke meter zand) aardvochtig, breng 8 tot 10 cm aan en rei op dezelfde manier af. Maak niet meer aan dan u in twee uur verwerkt: daarna begint het cement te binden.
Rei niet het hele terras in één keer af, maar steeds een strook van ruim een meter. Zo kunt u er altijd bij zonder in uw bed te stappen.
Controle. Leg de rei op het bed en de waterpas erop: het afschot loopt gelijk met het koord.
- De geleidebuizen
Twee rechte buizen in het split, op hoogte gesteld. Zij bepalen de hoogte van het bed. - De rei
Een rechte aluminium lat van 2 meter die u over de buizen naar u toe trekt. - Het afgereide bed
Strak en op hoogte. Hier loopt u niet meer overheen. - De gelegde tegels
U werkt vanaf de tegels die er al liggen, nooit vanuit het bed. - Nog af te reien
Het split voor de volgende strook ligt klaar. - De puinlaag
Verdicht en op afschot: de laag die het gewicht draagt.
- De geleidebuizen
-
Leg de tegels
Begin tegen de gevel, in de hoek die u het meest ziet, en werk naar de tuin toe. Leg elke tegel recht van boven in het bed — niet schuiven, dan duwt u split de voeg in — en klop hem met de rubberhamer aan tot hij gelijk ligt met het koord en met zijn buren.
Houd 3 tot 5 mm voeg aan. Pak de tegels om en om uit verschillende kratten: natuursteen verschilt van kleur per laag, en door te mengen verdeelt u dat verschil over het terras in plaats van het in één hoek te verzamelen.
Op stabilisé strijkt u de onderkant van elke tegel vlak voor het leggen in met een hechtlaag (kleefmortel, met een kwast of spaan). Dat laagje zorgt dat de steen zich aan het bed hecht in plaats van er los op te liggen.
Ga nooit met de trilplaat over natuursteen. Wat bij betontegels gewoon is, geeft hier afgebroken hoeken.
Controle. Leg na elke rij de rei over de tegels. Geen tegel mag wippen of meer dan een millimeter uitsteken.
-
Zaag de passtukken
Bewaar alle snijstukken tot het einde en zaag ze in één keer: dat scheelt opbouwen en afbreken. Teken de zaaglijn af met potlood, zaag nat en met de mooie kant boven. Houd een passtuk altijd groter dan een derde van een hele tegel; een smal strookje breekt, en het verraadt dat er niet is uitgezet.
-
Voeg het terras
Op een bed van los split gebruikt u geen harde cementvoeg: die scheurt bij de eerste vorst, omdat het bed eronder een fractie meebeweegt. Veeg de voegen vol met inveegzand, of gebruik een waterdoorlatende voegmortel op kunstharsbasis die voor een los bed gemaakt is.
Op stabilisé kan een cementgebonden, vorstbestendige voegmortel wel. Wacht tot het bed is uitgehard — minstens twee dagen — en was de mortel diagonaal in met een voegrubber.
Verwijder voegresten meteen met schoon water. Travertin heeft open poriën; wat daarin opdroogt, krijgt u er alleen met moeite weer uit.
Controle. De voegen zijn tot bovenaan gevuld en er ligt geen waas meer op de steen.
-
Laat rusten en impregneer
Op split kunt u voorzichtig over het terras lopen zodra de voegen gevuld zijn. Op stabilisé wacht u twee dagen met lopen en een week met zware plantenbakken of een volle tuintafel.
Impregneer zodra het terras helemaal droog is — een paar droge dagen achter elkaar. Een impregneermiddel maakt de steen niet waterdicht, maar geeft u de tijd om een vlek van wijn, vet of blad weg te nemen voordat hij intrekt.
Nederland en België: wat verschilt
| Nederland | België | |
|---|---|---|
| Het legbed | 3 tot 5 cm split, los. De tegel blijft bijstelbaar. | 8 tot 10 cm stabilisé, hardt uit. Vaster, maar een fout corrigeert u niet meer. |
| De rand | Opsluitband van beton, in de bouwmarkt per meter. | Boordsteen of kantopsluiting; zelfde functie, andere naam. |
| De ondergrond | Vaak klei of veen: zakt jaren na. Wees royaal met het puin. | Vaker zand of leem: steviger, maar let op water dat blijft staan op leem. |
| Regels | Meestal vergunningvrij. Het regenwater moet wel op uw eigen terrein blijven. | In Vlaanderen kan verharding vergunningsplichtig zijn; vraag het na bij uw gemeente voordat u graaft. |
Veelgemaakte fouten
Wat wij achteraf het vaakst horen, en waarom het misgaat.
Te weinig uitgraven
Tien centimeter puin lijkt genoeg en scheelt een dag werk. Na één natte winter ligt het terras golvend. Opnieuw beginnen kost meer dan goed beginnen.
Geen afschot, of naar het huis toe
Water blijft staan, bevriest en wordt een ijsbaan. Naar de gevel toe loopt het de kruipruimte of de spouw in.
Het puin in één dikke laag verdichten
De trilplaat werkt maar tien centimeter diep. De onderste helft blijft los en zakt later alsnog.
Over het afgereide bed lopen
Elke voetstap is een kuil onder een tegel. Die tegel gaat wippen, en een tegel die wipt, breekt.
Een harde voeg op een los bed
Cementvoeg op split scheurt in de eerste winter. Los bed, flexibele voeg.
De rand vergeten
Zonder opsluiting kruipt het split naar buiten en zakken de buitenste rijen weg.
Veelgestelde vragen
Hoe diep moet ik uitgraven voor een natuurstenen terras?
Ongeveer 30 cm onder de bovenkant van het terras: 3 cm tegel, 3 tot 5 cm split en 20 cm verdicht puin. Werkt u met stabilisé, zoals in België gebruikelijk, dan komt u op 33 tot 35 cm. Op klei of veen is 25 cm puin verstandiger dan 20.
Kan ik natuursteen op een bed van alleen zand leggen?
Dat raden wij af. Zand houdt water vast, spoelt uit en geeft mieren alle ruimte. Split is gebroken steen: het haakt in elkaar, laat water door en blijft liggen. Het kost per vierkante meter nauwelijks meer.
Moet een terras van natuursteen altijd afschot hebben?
Ja, 1,5 cm per meter, van de gevel af. Het oog ziet dat niet, het water wel. Alleen op tegeldragers ligt het terras waterpas, omdat het water daar door de open voegen naar het dak eronder loopt.
Kan ik mijn oude betontegels laten liggen en er natuursteen overheen leggen?
Nee. U weet niet wat eronder zit, het terras komt te hoog bij de deur en het oude bed is zelden goed genoeg verdicht. Haal de oude tegels en het zand eruit en bouw de laag opnieuw op.
Hoeveel weegt een terras van travertin?
Tegels van 3 cm wegen ongeveer 75 kg per vierkante meter. Voor een terras van 20 m² krijgt u dus ruim 1.600 kg geleverd, op pallets.
Hierbij past
Twijfelt u over uw eigen situatie?
Stuur ons de maten en een foto. Wij rekenen met u mee hoeveel u nodig heeft, en zeggen eerlijk wanneer iets geen goed idee is.